Start arrow Historia
English |Po polsku |Gwarą pałucką
| Czcionka: A A+
| Kontrast:
Zmiana kontrastu
Historia Żnina Drukuj
Spis treści
Historia Żnina
Pradzieje
Średniowiecze
Nowożytność
Lata 1795-1918
20-lecie międzywojenne
II wojna światowa
Żnin w czasach PRL
Żnin po roku 1989

 

 

 

 

 

 

ŚREDNIOWIECZE


We wczesnym średniowieczu ponowny rozkwit przeżywały grody w Biskupinie i Żninie. Mogły one być uzależnione od rosnącego w siłę piastowskiego państewka gnieźnieńskiego. Na terenie dzisiejszego miasta odkryto ślady aż 14 wczesnośredniowiecznych osad, między innymi w pobliżu nasypu kolejowego i brzegu Dużego Jeziora Żnińskiego, po prawej stronie rzeki Gąsawki. W tym miejscu zachowały się elementy wału będące pozostałością wczesnośredniowiecznego grodu (VI-VIII wiek n.e.). Do rozwoju osadnictwa w Żninie przyczyniło się doskonałe położenie geograficzne i warunki topograficzne o cechach obronnych. (fotografia 3)


Układ przestrzenny Żnina został ukształtowany w początkach XI w. Obejmował trzy elementy: na półwyspie gród (siedziba władzy i zarządu administracyjno-wojskowego) i podgrodzie z ludnością rzemieślniczo-wojskową oraz na Ostrowie targ z gospodą i miejscem kultu. Usytuowanie świątyni chrześcijańskiej w tym miejscu wiąże się
z darowiznami na rzecz Kościoła obejmującymi plac i urządzenia targowe.


W państwie Piastów wzrosło znaczenie Żnina jako węzła komunikacyjnego. Władza państwowa usadowiła się w grodzie położonym wśród mokradeł brzegu Dużego Jeziora Żnińskiego. Żnin pełnił w tym czasie przede wszystkim funkcję militarną. Sprawował kontrolę nad przeprawą przez Gąsawkę, jednocześnie blokował najeźdźcom drogę w głąb państwa. W grodzie swoje rezydencje miał kasztelan (XI-XIII w.), przedstawiciel władzy państwowej i naczelnik grodu. Świadczy to o istotnej funkcji administracyjnej Żnina.


Od I połowy XII w. Żnin stawał się stopniowo własnością Kościoła. Zostało to zaznaczone w Bulli Gnieźnieńskiej wystawionej przez papieża Innocentego II w dniu 7 lipca 1136r. dla metropolity Jakuba ze Żnina. Jest to najstarszy dokument zawierający wzmiankę o Żninie (provincia de Znein cum foro). Bulla wymienia 29 pałuckich osad stanowiących własność Kościoła. Przeniesienie własności części miasta na rzecz Kościoła wiąże się
z czasami odbudowy państwa polskiego przez Kazimierza Odnowiciela. Wtedy to władca postanowił zreformować armię oraz administrację państwową. Część gruntów trafiła w ręce nowej warstwy społecznej - rycerstwa, część zaś w ręce kościoła, który dawniej był silnie powiązany z administracją państwową. Za sprawą arcybiskupa Jakuba, Żnin stał się jednym z najważniejszych miast polskich, spowodowało to znaczny rozwój osady. Był on ulubioną siedzibą arcybiskupią, w tutejszym kościele pw. Najświętszej Maryi Panny wielokrotnie udzielano święceń kapłańskich i sakry biskupiej. Według Jana Długosza wojny prowadzone przez Bolesława Krzywoustego (1102-1138) wymusiły potrzebę wybudowania w Żninie fortyfikacji (m.in. umocnienia podgrodzia od nasady półwyspu). Część prac fortyfikacyjnych wykonać miano też z polecenia arcybiskupa Jakuba.

 

Biskupi gnieźnieńscy wykorzystywali swoją pozycję i wpływy do umocnienia władzy nad miastem i uzyskania jak największych przywilejów dla niego. W 1234r. Władysław Odonic zrzekł się praw do kasztelanii żnińskiej na rzecz arcybiskupa Janusza, w roku 1262 ten sam arcybiskup uzyskał od księcia Bolesława Pobożnego immunitet sądowy
i gospodarczy. Oznaczało to, że Żnin był wolny od sądownictwa książęcego i świadczeń na rzecz księcia, jedynym obowiązkiem wobec władcy była służba wojskowa żninian. Immunitet pozwalał arcybiskupowi na planowanie osadnictwa według jego woli. Biskup skorzystał ze swoich praw w 1263 roku, kiedy to Żnin otrzymał prawa miejskie w formie lokacji na prawie magdeburskim. Niestety dokument lokacyjny uległ zniszczeniu i nie dochował się do naszych czasów. (fotografia 13) W dniu 1 sierpnia 1284r. w Tłokini książę wielkopolski Przemysł II zatwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje nadane przez jego poprzedników oraz nadał arcybiskupowi Jakubowi Śwince prawo posługiwania się w mieście Żninie własną monetą, która posiadała prawo monety obiegowej w całym państwie. Przywilej mennicy był bardzo dochodowy, część wypracowanego w Żninie zysku prawdopodobnie przeznaczano na podniesienie gospodarki w żnińskim kluczu dóbr kościelnych. Ponadto przez Żnin przechodził szlak handlowy ze Śląska do Gdańska, tzw. Szlak Bursztynowy, co wzmacniało atrakcyjną lokalizację grodu.


Niedalekie sąsiedztwo Państwa Zakonu Krzyżackiego okazało się być dla Żnina fatalne w skutkach. W lipcu 1331r. do miasta wtargnął oddział Zakonu Krzyżackiego powracającego z łupieżczej wyprawy do Wielkopolski. Dowódzcą oddziału był Marszałek Dietrich von Altenburg. Żnin został doszczętnie spalony i złupiony, nie oszczędzono nawet dworu arcybiskupiego. Według relacji rycerza Werzbięty, zeznającego podczas warszawskiego procesu polsko-krzyżackiego, obraz Żnina niedługo po tym wydarzeniu był zatrważający - zwłoki mieszkańców leżały na ulicach dopalającego się miasta, a w oddali widać było dym unoszący się nad płonącymi wsiami.


Aby zapobiec podobnym wydarzeniom w przyszłości, postanowiono otoczyć miasto murem obronnym. Jego budowę rozpoczęto przed 1343r. Arcybiskup Jarosław Bogoria przyłączył do miasta obszar Ostrowa. W tym czasie lewobrzeżny Żnin przybrał kształt owalu, powstała ulica Wielka (obecna Śniadeckich), ulica Mniska (Rychlewskiego) oraz rynek. Stare Miasto zabezpieczone było od zachodu i północy podwójnymi fosami, w ulicy Dworskiej (Kościuszki) zbudowano Bramę Poznańską. Od wschodu dostępu broniła Brama Toruńska, z mostem zwodzonym, łączącym miasto
z Ostrowem. Trzecią bramę (Wodną) założono u wylotu uliczki prowadzącej do Jeziora Czaplego (Małe Żnińskie). Ulice Szewska i Sukiennicza (Pocztowa) połączone zostały z rynkiem. W miejscu dzisiejszego kościoła p.w. Najświętszej Marii Panny znajdował się klasztor dominikański wraz z kościołem p.w. św. Jana Chrzciciela ufundowany w latach 1338-39 przez arcybiskupa Janisława. W części północnej miasta powstała rezydencja arcybiskupia. Od zachodu miasto zamykała ulica Podmurna biegnąca wzdłuż muru), po przeciwległej stronie Stare Miasto zabezpieczał Ostrów z Bramą Ostrowską, stojącą przy wylocie na wschód. Jeszcze pod koniec XIX wieku w miejscu Bramy istniał szeroki rów
z drewnianym mostem zamiast dawnego zwodzonego.


W 1350r. dokonano relokacji na prawie średzkim. W 1357r. król Kazimierz Wielki potwierdził wszystkie nadane wcześniej przywileje (obszar podlegający Żninowi nazwano powiatem - districtus). Umożliwiło to dalszy rozwój miasta, który, choć przerywany wojnami, pożarami i licznymi zarazami, trwał do początku XVII w. Duża w tym zasługa arcybiskupa Jarosława Bogorii, który ściśle współpracował z Królem Kazimierzem Wielkim. Ten wielki polski władca odwiedził kilkukrotnie Znin w roku 1348, 1361, 1365 i 1370.


W roku 1382 wybuchła wojna domowa pomiędzy rodami Nałęczów i Grzymalitów. W 1383 roku Żnin został opanowany przez Grzymalitów i stał się ich bazą wypadową dla wypraw łupieżczych na tereny Wielkopolski. W końcu jednak mieszkańcy postanowili przekazać miasto w ręce arcybiskupa Bodzanty, który reprezentował władze państwowe, tym samym uniknięto większych zniszczeń. Arcybiskup nagrodził wierną postawę żnińskich władz przywilejem, pozwalającym nakładanie dodatkowych podatków, gdyby zaszła taka potrzeba. Badania archeologiczne wskazują, że w owym czasie mieszkańcy Żnina byli dość majętnymi ludźmi, o czym mogą świadczyć odkryte niedawno fragmenty uliczek miejskich, wyłożonych balami czarnego dębu. (fotografia 4) Drzewo to uważano za jedno
z najdroższych i najbardziej luksusowych. Wykonanie ulic z tego materiału dodawało więc miastu splendoru.

 

W 1424 roku zniesiono dziedziczne stanowisko wójta w Żninie i zastąpiono wójtami obieranymi, zatwierdzanymi przez starostę rezydującego w Wenecji. Przeniesienie zarzadu dóbr kościelnych do Wenecji spowodowało wzrost roli burmistrza i rady miejskiej Żnina. W tym czasie miasto odwiedzał często Król Polski Władysław Jagiełło. Złożył on wizytę w Zninie trzy razy. Miało to miejsce w roku 1414, 1418, i 1422. Okres rozwoju przyhamował nieco pożar, który wybuchł w mieście w dniu 17 października 1447 roku. Odbudowa przeciągała się
w czasie, ponieważ Żninianie jak i Arcybiskupstwo byli wtedy bardzo zaangażowani w toczącą się wojnę 13-letnią
z Zakonem Krzyżackim (1454-1466). Zaszły jednak w tym czasie drobne zmiany w systemie fortyfikacji miejskich - stworzono system wałów i kanałów wodnych przystosowany do obrony przed artylerią. Co ciekawe w roku 1449 wysiedlono ze Żnina Żydów z powodu nieokreślonego konfliktu z resztą mieszkańców i mieli oni zakaz osiedlania się
w mieście aż do rozbiorów.


Od XV w. w Żninie warzono wyśmienite piwo. Wypiekano tu najsmaczniejszy chleb pszenny w Wielkopolsce (zgodnie ze świadectwem prymasa Jana Łaskiego, pochodzącym sprzed ponad czterystu lat). Wielu było również rybaków. W 1424r. założono jedno z najstarszych w Wielkopolsce Bractwo Strzeleckie zrzeszające zamożniejszych rzemieślników. Po części wynikało to z obowiązku mieszczan obrony fortyfikacji miejskich. W XV w. wybudowano na rynku gotycką wieżę ratuszową, tzw. basztę. W tych czasach Żnin był jednym
z większych miast Wielkopolski. W późnym średniowieczu zlikwidowany został powiat (districtus) żniński, a miasto znalazło się w powiecie kcyńskim. To w tej epoce zbudowano słynną dziś Basztę, symbol miasta, która była częscią magistratu i pełniła między innymi funkcję więzienia, skarbca czy składnicy dokumentów. Można z całą pewnością stwierdzić, że Żnin był w średniowieczu jednym z ważniejszych ośrodków miejskich Wielkopolski, a może nawet
i w skali całej Rzeczypospolitej.



Zmieniony ( 05.02.2014. )