Poczóntek arrow Historia
English |Po polsku |Gwarą pałucką
| Czcionka: A A+
| Kontrast:
Zmiana kontrastu
Historia Żnina Drukuj

Nojpiywsze ludzie wew łokolicach Żnina pojawili sie kilkanaście tysiyncy lat tymu, zaś, jak wyloz stond lód i wyrosło tundro. Nojstarsze ślady po ludziach som sprzed 10 tysiyncy lat – zez łokresu polełolitu.  Dużo znalezionych bez archeologów rzeczy świadczy ło kontaktach z downymi cywilizacjami, a to bez Ślak Bursztynowy, chtóry szed łobok nos, łed Morza Adriatyckiygó do Morza Bałtyckiegó bez Ślonsk i Kalisz. Te droge można łobaczyć na mapie geografa Ptolemeusza z Aleksandri. Na ty mapie jes tyż łosada ło nazwie Setidawa, którna być może to pierwszo nazwa Żnina.

 Pomiyndzy byszongiem  a brzegim Dyżygo Jynziora, po prawy strónie Gonsawki som czynści  wału łobronnygo  wczesnygo średniowiecznygó grodu (VI – VII w.). Ludzie chcieli tu miyszkać bez feste waronki geograficzne i łobrónne. Układ miasta ukształtował sie w poczontkach XI wieku. Obejmowoł czy elementy: na półwyspie gród (siedziba rzondzóncych) i podgrodzie z wiarom zajmujocom sie rzemiosłym i służbom wosjkowom  oraz na Ostrowie targ z gospodom i kościołem krześcijańskim. W państwie Piastów rosło rola Żnina jako drogi komunikacyjny. Władza państwowo swojom siedzibe mioła pomiyndzy bagnami u brzegu dużego Jyzniora. Żnin pełnił role militarnom. Kontrolował przyście bez Gonsawke i blokowoł wrogom droge do środka państwa. Swoje siedziby mieli: kaśtelan (XI – XIIIw.), przedstawiciel władzy państwowy i naczelnik grodu. Świdczyło to o łogromny roli  Żnina.W piyrszy połowie połowie XI wieku Żnin był własnościom kościoła. Można ło tym wyczytać w papiórze (bulli) papieża Innocentego II z dnia 7 lipca 1136 roku dla metropolity Jakuba ze Żnina. Bulla to nojstarszy papiór, wew chtórnym jes informacjo ło Żninie. W papiórze tym można jeszczyk wyczytać  o 29 pałuckich wiochach należóncych tyż do Kościoła.Wedle Jana Dugosza bez wojny, którne prowadził Bolesław Krzywousty (1102 – 1138) czeba było w mieście  wywolić fortyfikacjom (m.in. umocnić podgrodzie łod stróny nasady pówyspu).

W 1234 roku Władysław Odonic łoddał prawo do kaśtylani żniński arcybiskupowi Januszowi II, łod chtórnygo Żnin w 1263 roku dostoł prawa miejskie na prawie machdeburskim. Na nieszczyście  papiór tyn uleg zniszczeniu i dzisiej gó nie momy. W 1284roku ksionże wielkopolski Przemysław II potwierdził wszystkie pryndzy dane prawa oraz doł Jakubowi Śwince prawo bicia swoji monety, monety uwożonej w całkim państwie. Kościół na monecie feste się łodkuł, wiync czynść zysku szła na poprawe sytuacji w żnińskim  majontku kościelnym. Bez Żnin przechodził tyż ślak handlowy ze Ślonska do Gdańska, tzw. Ślak Bursztynowy, co poprawioło sytuacje Żnina. W lipcu 1331 roku na miasto napadli Krzyżoki dowódzeni bez Marszałka Dytrycha von Altenburga. Żnin zostoł calkim spalóny, łograbióny, Krzyżoki nie łoszczyndzili nawet dworu arcybiskupa. 
Aby wiyncy wew przyszłości takich napadów nie było, miasto łotoczóno murym łobrónnym. Jegó budowe rozpoczynto przed 1343 rokim.  W tym łokresie lewo czynść miasta zmiyniła  kśtałt na łowal, powstało ulica Wiejsko (dzisiej Śniadeckich), ulica Mniska (Rychlewskiego) oraz rynek. Starówka łod zachodu i pónocy zabezpieczóna była dubeltowymi fosami, w ulicy Dworki (Kościuszki) wywalóno Brame Poznańskom. Łod wschodu miasta broniła Brama Toruńsko z mostem zwodzonym łonczoncym miasto z Ostrowem. Czecio  brama (Wodna) była u końca uliczki ciongnocej sie do Jeziora Czaplego. Ulice Szewsko i Sukienniczo (Pocztowo) połónczóne były z rynkim. Tom dzie dzisiej jes Kościół Najświyntszy Maryji Panny  był klaśtór dominikanów wraz z kościołem p.w. św. Jana Krzciciela ufundowany w latach 1338-39 bez arcybiskupa Janisława. W pónocny czynści miasta powstało rezydencjo  arcybiskupia. Łod zachodu miasto zamykała ulica Podmurno (biegnonco  durch przy murze), po przeciwny strónie miasta bronił Ostrów z Bramom Ostrowskom stojocom przy wylocie na wschód. Jeszczyk pod koniec XIX wieku na miejscu bramy   był szyroki row z drewniannym mostem zamias downygó zdwodzónego.

W 1350 roku roz jeszczyk lokowano miasto, tym razem na prawie średzkim. W 1357 roku krol Kaźmiyrz Wielki potwierdził wszyskie prawa (obszar kontrolowany bez Żnin nazwano piwiatym  - districtus). Doło to szanse dalszygo rozwoju miasta, chtóry przerywany wojnami, pożogami i licznymi zarazami trwoł do poczóntków XVII wieku. Łod XV wieku w Żninie warzono feste piwo,  w 1583 roku powiwarów było tyle co piekarzy   . Pieczono tu nojsmaczniejszy chlyb pszynny w całki Wielkopolsce (wedle  prymasa Jana Łaskiego sprzed wiyncy niż śtyrysta lat). Wiele było tyż ryboków. W 1424 roku założono jedno z nojstarszych w Wielkopolsce Bractwo Strzeleckie, zrzeszajonce bogatych rzemieśników. Czynściowo był to ich obowionzek łobrony murów miejskich. W XV wieku wywalóno na rynku gotyckom wieże ratuszowom, tzw. baszte.
W 1443 roku włonczóno do miasta downy dwór arcybiskupi na Ostrowiu. W tych czasach Żnin był jednym zez wiynkszych miast Wielkopolski.

W późnym średniowieczu powiat żniński został zlikwidowany, a miasto znalozło sie  w powiecie kcyńskim. W XVI wieku znalozło sie  wew województwie kaliskim. Łod poczontków XVII wieku nastympowoł upadek miasta. Przed wielkom zarazom, kiedy wiara na pewiyn czas łopuściła Żnin, w mieście było 201 dómów. W czas potopu szwedzkiego  czynściowo zostały zniszczone mury, fosy, brama, wiatrok, cegielnio, łaziynki miejskie. Po „Potopie” było już tylko 96 dómów. Kolejne straty przyniosły pożogi w 1678, 1692 i 1700 roku oraz wojna pónocna w 1751 roku. Po takich zniszczeniach wiele żninioków wyniosłesło sie do Gniezna, Kcyni i Żernik. Latem 1772 roku bez I rozbiór Polski Żnin znalazł sie pod zaborym pruskim. Miasto znalazło sie w powiecie inowrocławskim (obwód nadnotecki). Było w nim 613 ludzi (było wiynksze niż Bygdoszcz i Inowrocław) i 120 dómów. W niedugim łokresie do Żnina sprowadziło się 141 Nimców.   Żnin jednak nie doł się znimczyć i nie utracił swygo polskiygo charachteru.  Czas zaborów to łokres niszczynia murów  łobrónnych, kościołu Św. Trojcy na Ostrowie (1817 r.) i klaśtoru dominikanów wraz z kościołem św. Jana Krzciciela (1820r. ) Czynści fondamentów murów som przy lewym brzygu Gonsawki (przy moście na ulicy 700 – lecia) i wew sklepie dómu na ulicy Podmurny 17.Żninioki tumnie wziyni udział w powstaniu kościuszkowskim (1794 r.). Wojska armi powstańczy kontrolowały Żni łod września do listopada. W 1806 roku bez miasto wyndrowały wojska napoleońskie. Łod lipca 1807 r. do 1815 r.  Żnin był czynściom Ksiynstwa Warszowskiygo. W latach 1818 – 1887 istniało WIelkie Ksiynstwo Poznańskie. Żnin leżał w powiecie szubińskim, podległegajoncym departamentowi bygdoskimu.
W piywrszy połowie XIX wieku Żnin znowyk  sie zaczoł fest   rozwijać. Kładzóno kamiónne drogi, wywolnano nowe dómy, kwitł handel i   rzemiosło.

W czasie Wiosny Ludów 9 kwietnia  w Żninie wybuchło powstanie. Do 17 maja 1848 r. władze objeni Polaki. W 1867 roku powstało piyrszo Polska Spółka Pożyczkowo w Żninie, zamienióno późni na Bank Ludowy. Miasto mogło tom drogom uniezależnić sie łod władz pruskich w sprawach gospodarczych. W 1887 roku Żnin został stolicom powiatu, dwa lata późni  powstało Powiatowo Koli Wonskotorowo. W latach 1893- 94 zaczyna działać cukrownio, chtóra razem ze stacjom  przyczyniły sie do powiynkszanio miasta we wschodnim kieronku. W ciongu łostatnich dziysiynciu lot XIX wieku liczba wiary miyszkajóncy wew Żninie powiynkszyła się do 1500. Powstało Polskie Towarzystwo Śpiewacze, wywalóno ksionżnice, mleczarniom, poczte, szpytal, sond i kibe, kładzóno kanały, gazociong, wodociongi i latarnie.
W 1909 roku  w miejscu downygo klaśtoru dominikanów wywalóno kościół do ewangelików (dzisiej Kościół Najświyntszy Maryji Panny Królowy Polski).

Wzrost liczby wiary w Żninie zaczymała I wojna światowo. Do wojska poszło 700 chłopów, 86 z nich zginyło. 1 stycznia 1919 roku Żnin przyłonczył sie do powstaniawielkopolskiegó. Wojska polskie dowodzone bez kpt. Jana Tomaszewskiego przegoniły Nimców nad rzyke Noteć  i uwolniły je spod nimiycki władzy. W Żninie mieszkało wtedy 4980 ludzi, chtórni wybrali 12 – osobowom Rade Miejskom. W mieście coraz wiynkszom role łodgrywały usugi dla bambrów, ło czym świadczom np. urochominie Spółdzielni Mleczarski oraz Fabryki Maszynów Rolniczych bracholi Malaków. Nojważniejszym zakładem była jednak jeszczyk wcionż cukrownio. Bez dwudziestolecie miyndzywojenne w mieście powstały nowe firmy.  Nojwiynkszom inwestycjom była budowa elektrowni. Wiyncy dómów  wywalano na ulicach Mickiewicza, Szpitalny i Podgórny (Aliantów). Rozpoczyno sie zasiedlanie ulic Dombrowskigo i 1 Stycznia. Wymyślóno tyż, że w downych fortyfikacjach powinno sie urzondzić planty.
Miasto stało sie sławne dziynki firmie wydawniczy Any i Alfreda Ksyckich, w którny robote miało czystu robotników. W Żninie drukowano takie gazyty jak: „Ilustrowany Kurier Polski”, „Orendownik Urzyndowy Powiatu Żnińskiygo”, „Pałuczanin” oraz „Mojo Przyjaciołka”, chtórom czytało wiara z całki Polski i mioła milionowy nakład.

W 1923 roku utworzono Miejskie Gimnazjum, którne odegrało wielkom role w życiu naukowym miasta.W sirepniu 1939r. Żnin mioł 5090 wiary. 9 września 1939 r. Żnin zajeni Nimcy. Zmienili óni nazwe miasta na Dietfurt. 600 ludzi wywieźli m.in. do Mińska Mazowieckigo i Nowygo Targu. Wywozili gównie ludzi uczonych i bogatych, w jejich  miejsce przyjeżdżali Nimcy z krajów nadbałtyckich. Wiyncy niż 200 ludzi pojechało do robót przymusowych do III Rzeszy. Ćzynść żninioków poszło do kiby, łobozów koncentracyjnych lub zastrzelono (lista ofiar II wojny światowy z terenu Gminy Żnin)Som Żnin nie zostoł zniszczony. Nimcy spalili synagoge przy ulicy Pocztowy (dzisiej jes tam blok), rozebrali kaminice Smorowskich (puste miejsce przy rynku). Zniszczyli tyż biblioteke szkólnom.  Pozostało po nich jednak 16 ha plantów naokoło Starygo Miasta i nad Małym Jynziorym. W borach powstawały  wojska partyzantów. Samodzielno Jednostka Obwodu Pałuk Armi Krajowy dowodzóna była bez Bogdana Hądżlika, przezywanego Madej z Parlina. Jesieniom 1944 r. działała tyż w borach radziecko grupa zwiadowczo. 21 stycznia 1945 r. Armia Czerwóno zajyna Żnin.

Rozpoczyły sie rzondy władzy ludowy. Po wojnie Żnin zaczon sie szybko powiynkszać. Wywalóno fabryke maszyn „Spomasz”, po fabryce Malaków powstoł „Zefam”. Powstały tyż nowe łosiedla na pónocny zachód łod miasta (ulice Mickiewicza i Browarowy oraz Wielki Łosady – nad Dużym Jynziorym przy wyjeździe na Szubin). W latach 60- tych przyłonczóno do Żnina wieś Gore. Liczba wiary  w  Żninie było wiynksza niż 10 000 ludz.

Zmienióny ( 05.02.2014. )